|
KLAAS PIETERSZ. BRANDS SCHOUT VAN URK
1779 -1795
Op 21 augustus 1779 sterft de oude schout Cornelis Jacobsz.Romkes. De
Ambachtsheer, Hendrik Hooft, benoemt in zijn plaats niet een van zijn
zonen, maar Klaas Pietersz. Brands, wiens groot- en overgrootvader ook
reeds schout van Urk waren. Door deze benoeming ontstaat er op Urk een
machtsstrijd tussen de twee belangrijkste families, namelijk "Brands" en
"Romkes", die elkaar het schoutsambt betwistten. In het begin van zijn
"regering" heeft Klaas Brands het niet al te moeilijk, maar naarmate de
spanningen landelijk sterker worden, nemen ook die op Urk toe. In het
revolutiejaar 1787 komt het ook op Urk tot een hoogtepunt. Vijf Urkers,
die tot de voornaamsten van het eiland behoren, brengen beschuldigingen
in tegen de schout bij Jacob Hooft in Amsterdam. Op Urk lukt het oproer
niet en blijft de schout aan het bewind. Men zag de schout eerder als
een bemoeial dan als regeerder van Urk. Op een gegeven moment loopt de
spanning aardig op in Urk en Brands wordt voor zijn eigen huis
aangevallen door Derk Harmensz. Korf en Jan Jacobsz.; aanwezig daarbij
waren ook Jelle Geertsz. (een schoonzoon van de oude schout) en Luyt
Jacobsz., de oud diaken. In 1789 wordt tot nieuwe Ambachtsheer benoemd
Mr. Jan Elias Huydecooper. In 1792 doet de stad Amsterdam afstand van
het lastige domein en geeft dit terug aan de Leenheer: De Staten van
Holland. Op 6 juni 1792 wordt tot burgemeester benoemd Klaas Dubbelsz.
de Baas (die ook in 1791 gekozen was) en verder Klaas Lubbertsz. Snoek
(bijgenaamd "Klik"), Jan de Vries en Klaas Pietersz. Camper. In 1793
viel de keuze op: Jan de Vries (blijft aan), Hendrik Klaasz. de Haan,
Luyt Jacobsz., Cobus Pietersz. Bakker en Jacob Louwsz. Weerstand. Uit
deze burgemeesters vormt zich een Comite Revolutionnair: "De
Provisionele Reepresentanten van het Volk van Urk", die, in januari
1795, zoals ook overal elders in de Republiek, de schout Klaas Pietersz.
Brands afzetten, het bestuur overnemen en Klaas Dubbelsz. de Baas tot
nieuwe schout benoemen. De oude schout Brands had er niet op gerekend
dat hij nogeens door een revolutie moest aftreden. Hij was reeds op hoge
leeftijd gekomen. Zelf kinderloos, had hij maatregelen genomen om zijn
opvolging te verzekeren. Hiervoor had hij op het oog zijn oomzegger
Grubbelt Albertsz. Brands, deze was in 1793 reeds benoemd tot opzichter
van de zeewerken op Urk. De schout kon door zijn leeftijd en
zwaarlijvigheid deze post niet meer naar behoren vervullen. De
schoutbenoeming ging Grubbelt Brands dus aan zijn neus voorbij.
|
GRUBBELT BRANDS
Grubbelt Brands had er vast op gerekend dat hij zijn oude en zieke oom
op zou volgen als Schout van Urk. Door de Urker representanten wordt hij
echter aan de kant gezet. Hij liet het hierbij niet zitten, nog steeds
was hij opzichter van 's-Lands Zeewerken op Urk. Hierdoor komt hij in
contact met Henricus Duivensz, lid van het comité van Algemeen Welzijn,
aangesteld uit de Provisionele Representanten en belast met de
werkzaamheden van de Pilotage. Opvolger dus van Jacob Hooft. Deze
Duivensz. zorgt ervoor dat Grubbelt Brands benoemd wordt tot Rentmeester
van Urk en Emmeloord. Hij wordt op de beide eilanden de
vertegenwoordiger van de overheid in DenHaag. In februari 1795 komt een
groep soldaten met een afvaardiging van het Comité Militair op Urk en
benoemt Grubbelt Brands tot Schout van Urk en Emmeloord; de soldaten
blijven maar liefst 6 weken op het eiland. De nieuwe Schout stelt zelf
een Municipale Raad samen, leden hiervan worden: Jan Lubbertsz. Snoek,
Pieter Hermensz. Korf, Klaas Lubbertsz. Klik (Snoek), Hesschel Evertsz.
van Urk en Age Abrahamsz, Ras. Op 12 juni 1798 vindt er in Den Haag
opnieuw een staats greep plaats, nu van gematigde patriotten waaronder
Daendels en Schimmelpenninck. Onder leiding van de oud burgemeester
Hendrik de Haan gaat een commissie van Urkers naar Den Haag om te
protesteren tegen de benoeming van Brands. Hun protesten vinden gehoor:
Klaas Dubbelsz. de Baas wordt herbenoemd tot Schout terwijl Grubbelt
Brands adjunkt Schout wordt.
|
|
GRUBBELT BRANDS SCHOUT VAN URK EN
EMMELOORD 1801-1811
Grubbelt Brands, die eerder regent dan ambtenaar was, blijkt een slecht
bestuurder te zijn. Wat voor hem Urker gemakkelijkheid is, wordt door
zijn superieuren als corruptief gedrag opgevat. In 1806 wordt Lodewijk
Napoleon Koning van Holland. Urk komt nu onder de Drost van het Tweede
kwartier te Hoorn. In de winter van 1806/1807 schrijven Schout en
bestuur van Urk en Emmeloord een brief aan de Drost, waarin zij spreken
over de diepe armoede van de eilanden en vragen om ondersteuning voor de
winter "als in de voorgaande Jaren". De winter van 1807/1808 is voor Urk
catastrofaal te noemen,vijftig mensen "zoveel jongen als ouden" worden
het slachtoffer van een tyfusepidemie. Hieronder ook de predikant ds.
Schmidt. In 1808 ontvangt Grubbelt Brands een bericht van de Drost uit
Hoorn, waarin deze hem de order geeft zich te onthouden van verdere
Politiediensten op het eiland Emmeloord aangezien dit nu onder
Overijssel valt. Hiermee was de eeuwenoude band tussen de twee eilanden
officieel verbroken. Emmeloord vormde nu met Ens een gemeente
Schokkeland. De visserij ondervindt in deze tijd wederom moeilijkheden
met de Engelsen: Dat de berichten door de Equipage van Zekere in Texel
binnengekomen Visch-Hoekers gegeven, insubstantie behelzende dat de
Engelse Kruisschers thans weer de Hollandsche Visch-Vaartuigen nemen en
opbrengen. Aldus een missive van de minister van Marine aan de Schout
van Urk.
|
|
HENDRIK KLAASZ. DE HAAN, MAIRE VAN URK
1811-1817
Na de inlijving van ons land bij Frankrijk in 1810 worden in het daarop volgende
jaar ook de besturen ten plattelande georganiseerd. Voor Grubbelt Brands
betekent dit dat hij moet aftreden als Schout, maar niet alleen hij, ook de
leden van de Municipale Raad worden ontslagen. Op 17 Juli 1811wordt Hendrik de
Haan benoemd tot Maire van Urk, adjunkt Maire wordt Jacob Jacobsz. Nentjes, de
representant van 1795 - 1798. Hij was 12 jaar buiten het bestuur gehouden. Tot
municipale ftaden worden gekozen (door de Drost): Kobus Pietersz Bakker, Jan
Schouten, Albert Lubbertsz Romkes (bijgen. M'n Abbe), Hendrik Jacobsz, en Gerrit
Jacobsz. Allen zweren de eed van trouw aan Keizer willigd. Grubbelt Brands, de
voormalige Schout, wordt niet helemaal aan de kant gezet. De Prefect van het
,;departement du Zuiderzee" waartoe Urk nu behoort, benoemd Brands tot opzichter
van de maritieme werken op Urk en tot recepteur (ontvanger) der belastingen. De
vijandige stemming tussen Brands en Hendrik de Haan blijft ook na 1811 bestaan.
Niet alleen met de hoge belastingen ook met de conscriptie (dienstplicht) krijgt
men op Urk te maken. Twaalf Urkers worden gedwongen als "marinier" op de vloot
te varen. Hendrik Brands zoon van de voormalige schout, neemt als fuselier d'
Infanterie" deel aan de tocht van Napoleon naar Rusland, nooit is hij meer
teruggekomen. De "Franse Tijd" is voor veel Urkers bijzonder moeilijk geweest.
De tyfusepidemie van 1808 had uit veel gezinnen de kostwinner weggerukt. Ook de
Urker vissers die als marinesoldaat op de vloot voeren, moesten hun huishoudens
brodeloos achterlaten. De oorlog met Engeland maakte de visserij op de Noordzee
vrijwel onmogelijk. De smokkelhandel waar de Urkers voortdurend van worden
beschuldigd, werd door de strenge controle na 1811 moeilijker. Alle schepen die
buitengaats gaan, krijgen een soldaat aan boord die toezicht moeten houden.
Gelukkig doet de overheid zoveel mogelijk om Urk te helpen. Tussen 1795 en 1813
krijgt men voortdurend ondersteuning en worden de belastingen regelmatig
kwijtgescholden, maar men wist in Hoorn ook wel dat de neiging om belasting te
betalen niet al te sterk was. In de laatste maanden van het jaar 1813 stort het
rijk van Napoleon volledig in elkaar. De verpaupering in brede kringen van de
bevolking deed de mensen snakken naar de val van de keizer. Het Oranjehuis wordt
weer hersteld en het land- en gemeentebestuur aangepast aan de nieuwe orde. In
het nieuwe voorjaar van 1814 worden overal in het land de (nu weer) schouten
benoemd of herbenoemd. Grubbelt Brands stelt zich in een brief aan de Vorst
Willem I opnieuw kandidaat voor het schoutsambt van Urk. Ook in 1814 waren de
tegenstellingen op Urk nog onverminderd aanwezig. Kerkenraad en magistraat gaan
onmiddellijk tot tegenactie over, wanneer bekend wordt dat Brands opnieuw schout
wil worden. Allebei schrijven ze een brief aan de Prefect in Hoorn, dezelfde die
de Haan als maire had benoemd.Dus Brand werd geen Schout en Tot aan 1817 blijft
Hendrik de Haan in functie. Dan wordt deze opgevolgd door de Enkhuizer notaris
Lambert Hunnink die schout blijft totdat er een geschikt persoon op het eiland
gevonden is. Hij blijft schout van Urk tot het jaar 1825. Grubbelt Brands wordt
in 1817 nog benoemd tot Opperstrandvonder, in 1820 verlaat hij Urk en gaat in
Beverwijk wonen waar hij tolgaarder wordt. In 1846 sterft hij op 86 jarige
leeftijd. Waarom er zo veel ruzie werd gemaakt is mij niet duidelijk geworden.
|
de vuurtorens in Nederland kijk dan eens
hier.