BETREFT : GESCHIEDENIS 400 mtr KUNSTIJSBANEN
door Ernst Berends / Grenco BV

Ontwikkeling
Compressie koelsysteem
Situatie in Nederland
De 400m banen
Nya Ullevi - De eerste 400 mtr kunstijsbaan ter wereld
Sqaw Valley
Jaap Eden baan
Deventer
Thialf
Veranderingen in de laatste jaren
Toekomstige 400 mtr banen in Nederland
Slotwoord

GESCHIEDENIS 400 mtr KUNSTIJSBANEN


Lydwina van Leiden
De historische val van de maagd Lydwina in 1396 (in Leiden)
Lydwina is de beschermheilige van schaatsers
houtgravure door Johannes Brugman, 1498

Ontwikkeling
In feite is het woord "kunstijs" geen juiste benaming voor de "substantie" waarop we tegenwoordig schaatsen.
Het ijs is namenlijk wel echt alleen de manier waarop het gemaakt is en in stand gehouden wordt is kunstmatig!
De eerste "echte" kunstijsbanen ontstonden al voor 1900 in Engeland!
We bedoelen dan geen grote ringbanen, maar "ijspistes" met zeer bescheiden afmetingen.
Dit was echt "kunstijs", meestal een zoutoplossingen of een chemisch mengsel dat enigszins op ijs leek.
Rond 1840 schijnt er in Londen al een overdekt "kunstijsvloertje" geweest te zijn. Men noemde deze ijsvloertjes met een mooi woord; "glacariums".

Compressie koelsysteem
In 1851 kreeg de Amerikaanse arts/natuurkundige Dr. John Gorrie uit Florida patent op zijn "ijsmachine".
Bij de behandeling van zijn patiënten die in een warm klimaat aan koorts leden had hij dringend behoefte aan ijs en ruimte-koeling.
Hij bouwde een compressie-koelmachine werkend op lucht en kon in een bassin bij -7 oC ijs produceren.
Er is voor hem een standbeeld neergezet in de hal van het Capitool te Washington.
Al spoedig na Gorrie's uitvinding kreeg men ook in Engeland grote belangstelling voor dit compressie koelsysteem. Rankine beschrijft in 1852 al een open koude lucht machine om woningen in de tropen te koelen.
Ook op het vaste land van Europa verschenen er steeds meer compressie koelsystemen.
Terwijl de duitser Linde ammoniak (NH3) als koudemiddel gebruikte ontwierp de zwitsere professor Raoul Pictet een machine werkend met het zeer giftige zwaveldioxide (SO2), we schrijven nu 1874.
In 1876 pompte de Engelse Dr. John Gamnee afgekoelde glycerine door een net van elliptische koperen buizen.

Pictet machine

Deze glycerine werd afgekoeld met behulp van zo'n machine van Raoul Pictet. Dit baantje lag in Chelsea en wordt de eerste "kunstijsbaan" ter wereld genoemd. Op de wanden waren winterse taferelen geschilderd.
We zien dat de wetenschap zich in die tijd al behoorlijk met kunstijsbanen bezig hield! Dit principe, het rondpompen van koude vloeistoffen door buizen, vond nu snel weerklank en zo ontstonden er overal in Europa kleine overdekte baantjes, met mooie benamingen zoals "Eispalast" en "Palais de glace" etc.
De eerste in Frankfurt (1881) was slechts 532 m2 groot. Daar werd een ammoniak/pekel systeem van Linde toegepast. In Amerika ging te New York in 1876 de eerste baan (864 m2) volgens dit principe open.
Ook winkelcentra en hotels lieten vaak zo'n vloertje aanleggen. Uitsluitend geschikt voor wat kunstrijden, ijsvermaak, revues.
Al spoedig werden de overdekte banen groter. Berlijn kreeg in 1908 haar "Eispalast" van 1900 m2 met Borsig machines. In 1910 volgde het "Sportpalast" met 2500 m2 met Quiri machines en in 1911 het "Admiralspalast" waar CO2-kompressoren van Escher Wyss werden toegepast.
Deze drie ijspaleizen waren zelfs voor Berlijn te veel en al spoedig moesten ze de poorten weer sluiten.
Terwijl de meeste overdekte banen sloten kwamen de openlucht-banen steeds meer in trek.
De europese kampioen kunstschaatsen (1892 - 1894) Eduard Engelmann uit Wenen had in 1896 al plannen klaar voor open kunstijsbanen, maar het duurde nog tot 1909 voordat zijn Engelmann-baan in Wenen de poorten opende.
De grootste open baan zou ca 4000 m2 ijs gehad hebben met ca 33 km pijp. Met behulp van NH3 kompressoren (700.000 kcal/h = 814 kW ) werd de rondgepompte koudedrager afgekoeld .

Situatie in Nederland:
In Nederland duurde het nog tot 1934 voordat er kunstijs kwam! We hadden in die tijd waarschijnlijk nog veel echte winters.
In Amsterdam werden toen op de bodem van het Sportfondsendbad aan de Linnaeusstraat buizen gelegd waardoor men dan weer koude vloeistof pompte. De afmetingen waren 60 x 40 meter, zelfs iets groter dus dan een standaard ijshockeybaan van 60 x 30 mtr. Op deze baan vonden de eerste trainingen van de Nederlandse hardrijders uit die tijd plaats.
In 1937 gaat de Haagse Overdekte Kunst IJsbaan (60 x 30 m) open, kortweg de HOKIJ genoemd.
In Tilburg komt in 1938 een open baan, die trouwens in 1950 gesloten werd en pas in 1964 door de eveneens open Theresia-baan werd vervangen (Grasso installatie met NH3). Dit is later (1969) de Pelikaanhal geworden, die na seizoen 97/98 uit bedrijf is gegaan en vervangen door de nieuwe ijshal Stappegoor op een andere locatie.
Amsterdam wilde ook overdekt schaatsen en de installatie van het Sportfondsenbad werd in 1940 overgeplaatst naar de Apollohal.
De tweede wereldoorlog doorkruiste de Rotterdamse plannen voor een kunstijsbaan en ook in de eerste naoorlogse jaren dacht uiteraard niemand aan de "luxe" van een kunstijsbaan.
In het Sportpaleis Ahoy schijnt begin '70 ook nog even een hockeybaan gelegen te hebben. Vanwege de grote afstand van de ijspiste naar de machinekamer (ca 120 mtr) was er voor een direkt expansie-systeem met freon R114 gekozen. Inhoud ca 10 ton.

De 400 MTR BANEN
Begin 1950 was er nog nergens ter wereld een 400 meter kunstijsbaan!
Alleen in Boedapest lag sinds 1926 een 200 meter ringbaan die in 1928 werd omgebouwd tot een 333 mtr baan. Uiteindelijk werd er in 1967 een 400 mtr baan van gemaakt.
En toch werden er in die tijd jaarlijks zonder onderbreking Europese - en Wereldkampioenschappen verreden. Waar dan? Blijkbaar op plaatsen waar het 's winters gewoon vroor! Het lijkt er toch op dat de winters toendertijd strenger waren dan tegenwoordig.
In de lijsten met wedstrijd-uitslagen zien we veelvuldig de volgende plaatsen met 400 mtr natuurijsbanen voorkomen: Oslo, Davos, Moskou, Helsinki en een enkele keer Hamar, Trondheim, Stockholm en Östersund.
Bislett outside

Tot het midden der 80-er jaren werden er in het vermaarde Bislett- stadion midden in Oslo nog EK's en WK's gehouden op natuurijs!
De laatste jaren zou dat zeker niet meer gekund hebben vanwege de buitentemperatuur!

Nu in 1998 wordt er geroepen we dat het schaatsen maar helemaal een indoorsport moet worden....

Nya Ullevi - De eerste 400 mtr kunstijsbaan ter wereld.

Ullevi panorama


In Göteborg - Zweden vond in 1958 het WK voetbal plaats.
Hiervoor was het prachtige Nya Ullevi stadion aangelegd. Behalve voor voetbal ook geschikt voor atletiek, motor-speedway en ..............schaatsen.
In 1959 vond daar het eerste EK op kunstijs plaats, de legendarische noor Knut Johannsen werd kampioen. Maar liefst 55.000 toeschouwers (in twee dagen) keken toe!
Deze kunstijsbaan in het Nya Ullevi stadion was demontabel. De stalen verzinkte koelbuizen ( ca 90 km in totaal!) lagen los op de atletiekbaan en gedeeltelijk op het voetbalveld en werden aan het einde van het schaatsseizoen weer verwijderd.
Een 400 mtr atletiekbaan heeft niet dezelfde afmetingen als een 400 mtr schaatsbaan, de radius van de bochten is bij een atletiekbaan nl veel groter. Mede daarom is het ook niet mogelijk om de buizen onder de atletiekbaan te leggen, ook zou de structuur van de gravellaag te veel lijden tijdens het vriezen en afdooien.
Bij de baan in Gotenburg werd er pekel van ca -10 oC door het buizennet gepompt, een indirekt systeem dus. Op een centrale plaats werd deze pekel afgekoeld met behulp van een z.g. compressie koelsysteem werkend op R 22 met STAL zuigercompressoren.
Henk van der Grift werd hier in 1961 wereldkampioen, 10 jaar later geevenaard door Ard Schenk, die toen het Ullevi-ijs voor het eerst aan een wereldrecord hielp ; 15.01.6 op de 10 km. Dit toernooi werd door bijna 70.000 toeschouwers bezocht.!
Sinds 1985 wordt er niet meer geschaatst in Ullevi, de baanpijpen en de vriesinstallatie zijn verkocht aan een ijsclub het noorden van Zweden.

De tweede kunstijsbaan ter wereld werd in het hooggelegen Squaw Valley (Californië) gebouwd ter ere van de Olympische Winterspelen in 1960.
In de verslagen uit die tijd wordt er over fantastisch goed en snel kunstijs gesproken. Tijdens die Spelen doorbrak de Noor Knut Johanessen op de 10 km voor het eerst de 16 minuten-grens! Het nieuwe wereldrecord werd 15.46.6. Hiermee werd het toen 8 jaar oude record (16.32.6) van Hjallis Andersen verpulverd.
Na deze Olympische Spelen werd de baan al weer snel afgebroken en de vriesinstallatie verhuisde naar West Allis waar in 1966 de eerste Amerikaanse 400 mtr kunstijsbaan in bedrijf werd gesteld.
Squaw Valley

Situatie in Nederland;
Inmiddels (1958) waren ook in Nederland plannen gerezen voor een 400 mtr kunstijsbaan.
Het initiatief onstond in Deventer en werd financiël al spoedig ondersteund door de KNSB en de NSF (schenking van Fl. 250.000)
Amsterdam kwam vervolgens met een plan om op de atletiek-baan van het bestaande sportcomplex Middenmeer een opneembare kunstijsbaan aan te leggen.
Er werd besloten dat beide banen er zouden komen.
Vanwege de snellere realisatie (goede ondergrond, bestaande lichtinstallatie) en de meer centrale ligging kreeg het Amsterdamse plan de voorkeur (eind 1960)

Jaap Eden baan

bouw Jaap Eden baan bouw Jaap Eden baan 2


De opdracht voor de Jaap Edenbaan (de derde 400 mtr baan ter wereld !) werd in april 1961 aan Grasso's Koninklijke Machinefabrieken te Den Bosch gegeven. Er werd een enorme prestatie verricht want in december 1961 werd er al op geschaatst!
In februari 1961 was Henk van der Grift op het kunstijs van Ullevi in Gotenburg wereldkamioen geworden. Men zegt vaak dat dit feit de bouw van de eerste Nederlandse 400 meterbaan heeft bespoedigd, dat is niet helemaal juist want de beslissingen hiervoor dateerden al van een eerdere datum.
Nog even iets over constructie van de Jaap Edenbaan, deze baan was in 1961 uniek in de wereld!
Het was namenlijk de eerste 400 mtr baan met verdampende ammoniak in de buizen, een zogenaamd "direkt" systeem dus, hetgeen toendertijd 20 à 25 % energie bespaarde ten opzicht van een indirekt systeem met pekel. De opneembare baan bestond uit 269 buizen-elementen van 11 x 1,8 mtr. Pijpmaat 27/33 mm. Deze werden dan met flexibele slangen aan de (enorme) toe- en afvoer ammoniak-ringleiding op het middenterrein gekoppeld. Aan het eind van het seizoen kon de gehele ammoniakinhoud (ca 42 ton!) worden opgeslagen in het lager gelegen afscheidervat met een inhoud van ca 90 m3. Met een speciaal hiervoor omgebouwde heftruck konden de pijp-elementen dan in enkele dagen worden opgenomen en worden opgeslagen tot het begin van het volgende seizoen.
In werkelijkheid is de baan slechts één keer opgenomen, dit bleek toch veel bewerkelijker dan men in eerste instantie dacht en sindsdien zijn de pijpen 's zomers gewoon blijven liggen.
In 1962 besloot men daarom maar om elders een nieuwe sintelbaan aan te leggen.

Luchtfoto jaap Eden

Na bijna 30 jaar trouwe dienst is de baan in 1990 gerenoveerd. De nieuwe pijpen liggen nu in beton en de baan is verbreed van 11 naar 13 mtr. Vanwege de dunnere baanpijpen (17/21 mm) is de NH3 inhoud gereduceerd van de oorspronkelijke 42 naar ca 11 ton! Renovatiekosten ca 10 miljoen. (De bouwkosten in 1961 bedroegen 1,5 à 2 miljoen!) Ook de vriesinstallatie zelf is vernieuwd, net als in 1961 zijn weer Grasso zuigercompressoren geinstalleerd.

Deventer Kunst IJsbaan
In 1962 opende de Deventer Kunstijsbaan haar poorten. Aan de oever van de IJssel was eerst een gigantische hoeveelheid zand opgespoten om als ondergrond (met goede drainage mogelijkheden) te dienen voor deze kunstijsbaan. Dit was een permanente baan rustend op een speciaal zand-en grindbed , ook met verdampende ammoniak in de pijpen. Hier werd Zweedse kennis en ervaring gebruikt want de opdracht ging naar STAL.
Omdat er nu wat meer ervaring met dit systeem was opgedaan gebruikte men hier dunnere baanpijpen , resulterend in een veel kleinere ammoniakinhoud van ca 10 ton. De totale baanpijplengte was hier ca 70 km.
Van de vier 400 mtr kunstijsbanen ter wereld lagen er toen dus 2 in Nederland! Dankzij deze baan kreeg Nederland voor het eerst sinds 1896 weer grote internationale toernooien toegewezen en werd er (schaats)historie geschreven in het knusse IJsselstadion te Deventer. Ard Schenk werd er in 1966 voor het eerst Europees kampioen, Stien Kaiser voor het eerst wereldkampioen in 1970, Hilbert van der Duim gleed er uit over een vogelpoepje etc. In 1968 werd in Deventer zelfs een wereldrecord op de 5 km gevestigd. De Noor Fred Anton Maier reed 7.26.2 op de 5 km. Dit is trouwens het enige wereldrecord dat ooit op een Nederlandse "open" kunstijsbaan is verreden.
Vele duizenden hebben hier jarenlang als toeschouwer en als recreant van de schaatssport genoten.
Tijdens de WK heren 1969 stonden 48.000 toeschouwers (in 2 dagen) rondom de baan .... er waren toen maar liefst 200.000 aanvragen voor kaarten.

Het toeschouwersrecord is trouwens nog steeds in handen van het Lenin-stadion te Moskou (natuurijs). Daar kwamen tijdens de WK 62 maar liefst 80.000 bezoekers !

In maart 1992 heeft het IJsselstadion in Deventer haar poorten voorgoed gesloten, ook weer na zo'n 30 jaar trouwe dienst dus. De STAL zuigercompressoren waren in 1982 vervangen door STAL schroefunits.
Er passeerden in die 30 jaar ca 8 miljoen bezoekers de kassa van het IJsselstadion.

In de wijk Colmschate (Deventer-oost) is in 1992 een nieuwe, half overdekte kunstijsbaan verezen, deel uitmakend van het multi- functionele sportcomplex De Scheg (met subtropisch zwembad, sporthal, sauna etc)

De Scheg

Een investering van ruim 44 miljoen waarvan gemeente Deventer er 4,6 voor haar rekening nam. De bouwkosten werden echter ruim overschreden!
Het ijsbaangedeelte werd in oktober '92 geopend, de officiële opening van het gehele complex vond precies een jaar later plaats.
De compressor-units van de oude baan (STAL schroefunits) konden hergebruikt worden.
Maar na een jaar bleek de capaciteit soms toch onvoldoende er werd er een zuigercompressor bijgeplaatst. De ijsvloer wordt nu gekoeld door glycol die op een centrale plaats mbv ammoniak tot ca -10 oC wordt afgekoeld. De totale NH3 inhoud is nu nog maar 1250 kg.
Vanwege de goede warmteoverdracht in de huidige compacte (platen)warmtewisselaars is het nadeel van het hogere energieverbruik bij een indirect systeem niet zo groot meer als bij de eerste banen zo'n 30 jaar geleden. Ook het aspekt milieu en veiligheid speelt nu een grotere rol.
Na 2 jaar kwam de NV Deventer Sport Centrum in grote financiële problemen. Dit ondanks de enorme bezoekers-aantallen.
Te hoge personeelskosten, financiël wanbeleid etc waren naar zeggen de oorzaak.
Deze nieuwe (ijs)baan kostte twee wethouders hun baan...

Thialf te Heerenveen

In 1966 ging de eerste paal de grond in voor de baan in Heerenveen. Dit was eerste 400 m baan in Nederland waarbij de pijpen in een betonnen vloer lagen (daardoor een mooie vlakke ijsvloer met minder "wasbordeffect")
Het patent voor betonbanen was toendertijd in handen van de zwitserse firma Escher Wyss die ook de koelinstallatie leverde.
Het ontwerp was van een Zwitsers architektenbureau naar het voorbeeld van de Olympische baan van Innsbrück 1964. Kosten 4,7 miljoen (inclusief een overdekte hockey baan)

De 400 mtr baan in Heerenveen rust op 200 betonnen heipalen en in de onderbouw ging maar liefst 1300 m3 beton!
Vanwege heel veel klepschade werden de Escher Wyss compressoren al na 12 jaar vervangen door Grasso zuigercompressoren.

In 1986 werd de baan volledig overkapt, net iets eerder dan The Olympic Oval in Calgary, maar de primeur ging naar de baan in Oost-Berlijn.
Zo goed als alle aan Nederland toegewezen internationale kampioenschappen worden onder het dak van dit Thialf stadion gehouden.
Het zg."zwevende dak" in Heerenveen geeft enorme ruimtelijke werking. Het ontbreken van pilaren rondom de baan geeft de toeschouwers (max 14.000 ) een goed zicht op de baan en bevorderd de veiligheid van de rijders. Wederom een wereldprimeur in Nederland!
Hier is dus een (bestaande) direkt werkende NH3 baan volledig overkapt, daardoor heeft de vriesinstallatie een flinke overcapaciteit! Ideaal voor de ijsmeesters!
Volgens de huidige wetgeving (CPR 13-2) moet een volledig overdekte baan een indirekt systeem hebben, indien er tenminste ammoniak als koudemiddel gebruikt wordt. Mede daarom is de Thialfbaan gedurende de zomer van 2001 omgebouwd naar een indirect systeem. Bovendien werd op het middenterrin een 333 baan en een 60 x 30 m baan aangelegd - ruim 4000 m2 extra ijsoppervlak.
Als koudemiddel is er nu vreemd genoeg gekozen voor een zg "broeikasgas" R 507. Hiermee wordt een zoutoplossing (Freezium) afgekoeld en door de nieuwe baanpijpen wordt gepompt. De 400 m baan is in 4 secties verdeeld waardoor bv de bochten een andere ijstemperatuur kunnen krijgen dan de rechte einden. De 4 gescheiden koelunits staan op het Thialf-dak
Na de "pionier-banen " van Amsterdam ('61), Deventer ('62) en Heerenveen ('66) steeg het aantal 400 mtr kunstijsbanen in Nederland zeer snel.
Eindhoven ('69), Groningen ('69), Utrecht ('70), Assen ('71), Alkmaar ('72), Den Haag ('74), Haarlem ('77), Geleen ('89) , Nijmegen - 333 mtr baan - ('96) en Dronten ('98)

De schaatssport was (eind '60 begin '70) mede door de Nederlandse successen enorm populair geworden. De één na de andere kunstijsbaan opende haar poorten, het werden vaak prestige objecten voor sommige gemeenten en na enkele jaren bleek het vaak een financiëel debacel! De banen van Haarlem en Groningen zijn zelfs een aantal jaren gesloten geweest!
De bouwkosten stegen in sneltrein-vaart, zo kostte De Uithof in Den Haag al ruim 11 miljoen!
Dit was trouwens even een "besmette baan" waarop geen KNSB en ISU wedstrijden gereden mochten worden! Dit vanwege de medefinanciering van de ISSL.
In 1974 richtten een groep amerikaanse zakenlieden de ISSL op (International Speed Skating League). 14 bekende toprijders werden bereid gevonden om zich als beroepsrijder bij deze "wilde bond" aan te sluiten. Na enkele jaren was dit avontuur weer over!

Veranderingen in de laatste jaren
Den Haag (De Uithof) heeft in 1989 haar baan gedeeltelijke overkapt.

IJsstadion Drente is in '92 geheel gerenoveerd, de NH3 machinekamer verplaatst, compressoren gereviseerd, een tropisch zwembad erbij en gedeeltelijk overkapt en het heet nu De Smelt .
De 60 x 30 m baan in de ijshal is inmiddels niet meer in bedrijf, omgebouwd tot evenementen-hal

De oude baan in het Groningse Stadspark bestaat ook al lang niet meer.
Aan de rand van Groningen is in 1993 het multifunctionele Sportcentrum Kardinge verrezen met een volledig overdekte 400 mtr baan met een ijshockeyhal, zwembad, sauna, tennisbanen , sporthal etc. Kosten 53 miljoen. Het is een indirekt systeem met R 22/glycol. Sinds 1-1-2000 is het koudemiddel R22 trouwens niet meer toegestaan in nieuwe installaties.

Triavium NijmegenTravium 2


In Nijmegen is eind 1996 de oude hockeyhal vervangen door een geheel overdekte 333 mtr baan met op het (verzonken) middenterrein een 30 x 60 mtr baan. Vanwege de volledige overkapping een indirekt koelsysteem met NH3/pekel.
Dit alles maakt deel uit van Sport - en Congrescentrum Triavium. Kosten ca 34 miljoen

Tijdens de zomer van 1997 is ook de bestaande baan in Utrecht van een gedeeltelijke overkapping voorzien. Zomer 2001 is de technische installatie volledig gerenoveerd.
De inmiddels 30 jaar oude olievrije Sulzer compressoren die door gasmotoren werden aangedreven zijn vervangen door electrisch gedreven Grasso compressoren, een nieuwe NH3 afscheider, modernere besturing etc.
Verder is de te kleine ammoniak-afscheider vervangen door een grotere, de besturings panelen zijn ook compleet vervangen en de vriesinstallatie is nu geautomatiseerd mbv een PLC.
Bij buitentemperaturen van ca + 17°C werd de ijsvloer neergelegd op de semi-overdkte 400 m baan. In het weekend van 29-30 september ging de baan open voor het publiek en schaatste men in Utrecht bij + 20°C buitentemperatuur.
Utrecht nieuwe motoren


In Dronten werd oktober '98 Kwintus Nova geopend. Een volledig overdekte 400 mtr baan met een ijsvloer van 100 x 35 mtr ijs op het middenterrein. Het een indirekt systeem met NH3/pekel . Rondom deze ijsbaan is een modern bedrijvencomplex gesitueerd met ca 60 bedrijfs-panden/kantoren.
Het was een 100 % particulier iniatief waarbij gebruik gemaakt is van gemeentelijke, provinciale en europese subsidie-gelden!

Zomer 2000 hebben Alkmaar en Eindhoven hun 400 m banen semi overdekt!

Eindhoven 2000 nieuwbouw


In Breda is in november 2001 de nieuwste baan open gegaan, een volledig overdekte 400 m baan, indirekt systen met R 410A/pekel)

In totaal heeft Nederland nu (2003) dus 14 "grote" kunstijsbanen, de meeste met een 60 x 30 m hal, daarnaast staan er op andere locaties nog eens 10 kleinere ijshallen.

Nog even en "buitenschaatsen" op kunstijs is verleden tijd in Nederland! Want alleen in Amsterdam, Haarlem en Geleen kunnen we nog buiten schaatsen!! Haarlem is echter van plan om binnenkort de baan half te overkappen.

Van deze 14 banen:
· zijn er 5 volledig en 6 gedeeltelijk overkapt.
· hebben er 11 ammoniak (NH3) als koudemiddel.
· hebben 8 banen een direkt NH3 pompsysteem
· 6 indirekte banen ( R22/glycol, R507/pekel, R410A/pekel en 3 NH3/glycol -pekel)
· zijn er 11 banen met zuiger- en 3 met schroefcompressoren.
· op 6 van deze 14 banen zorgen Grasso zuigercompressoren voor de koude!

Aantal banen/inwoner

Nederland was er dus al heel vroeg bij want van de vier 400 mtr banen ter wereld lagen er in 1962 twee in Nederland!
Begin 70-er jaren waren we zelfs even het land met de meeste 400 mtr kunstijsbanen ter wereld, inmiddels al lang ingehaald door Japan waar er al bijna 25 zijn.
De laatste is de prestigieuse olympische M-Wave hal in Nagano met het gigantische kostenplaatje van ca Fl 460 miljoen!! Deze 400 mtr baan is maar liefst 15 mtr breed , de hal is 45 mtr hoog en toch maar plaats voor ca 10.000 toeschouwers.

Per inwoner staan we met de huidige 14 banen (op 16 miljoen inwoners) ook niet meer bovenaan, want Noorwegen (met ruim 4 miljoen inwoners) heeft ook al 12 kunstijsbanen, waarvan maar één volledig overdekt, de prachtige olympische hal Vikingskipet in Hamar (bouwkosten ca Fl 120 miljoen)
Uit financieël oogpunt ligt er maar enkele weken per jaar ijs in deze hal! Men denkt er zelfs al over om helemaal geen ijs meer in deze hal te leggen en bv een bestaande baan in Oslo of Bergen te overkappen. De schaatssport leeft in Noorwegen bij lange na niet zo als in Nederland. In de winter staan de Noren veel meer op de skies dan op de schaats.
In ijshockeyland Zweden staat het hardrijden op een zeer laag pitje, er zijn ook maar enkele 400 m banen. Vanwege het WK 2003 is de bestaande open baan Ruddalen in Gotenburg nu als eerste baan semi-overdekt en heet nu Rudhallen!

Toekomstige 400 mtr banen in Nederland:

In Capelle aan de IJssel (bij Rotterdam) lijkt het doek nog niet helemaal gevallen te zijn voor een open 400 mtr baan. Na diverse gerechtelijke procedures is er weer wat hoop. De inmiddels overwoekerde heipalen zijn de stille getuigen .......
In Rotterdam is (oa Bart Veldkamp) bezig geweest met een haalbaarheids-onderzoek naar een groot multifunctioneel sportcentrum Optrium met daarin behalve een overdekte 400 m baan ook een atletiek - , wielerbaan en zwembad. De geschatte kosten van 200 miljoen zijn voorlopig veel te hoog gebleken!
Uit de regio Wageningen is het erg stil geworden, maar in Enschede en Tilburg zijn er nog steeds plannen en in Hoorn gaat binnenkort de eerste paal de grond in voor de 15de baan!

Slotwoord

Het is wel leuk om te zien wat er in "100 jaar kunstijs" veranderd of juist niet veranderd is! Men begon immers met overdekte banen met een indirekt systeem. We zien ook dat "de wetenschap" zich in dat beginstadium veelvuldig met het schaatsen en ijsmaken bemoeide. Na een lange periode met open, direkt gekoelde buitenbanen is dat nu weer zo. Want we zijn nu immers vooral bezig met overdekte, indirekt werkende ijsbanen.
windtunnel

En de wetenschappers zijn ook weer terug, denk maar aan de klapschaats en VU Amsterdam, de aerodynamische strippen en windtunnelproeven bij TU Delft, "osmose" ijs, toevoegingen aan het dweilwater, koude en wame luchtlagen boven het Thialf-ijs etc. Het energieverbruik blijft een grote kostenpost bij de bedrijfsvoering van een kunstijsbaan. Door betere toepassing van de huidige kennis op het gebied van warmtewisselaars, warmte-terugwinning, koudedragers, procesbesturing etc. zou hierin nog heel wat verbeterd kunnen worden.

Ernst Berends
For further information Grenco

Ernst Berends
address P.O.box 205,
5201 AE, 's Hertogenbosch, Netherlands
phone (0)73 - 6203129
fax (0)73 - 6210340
email
eberends@grenco.nl
website www.grenco.nl

op 06-09-00 berichtte Het Parool "PvdA wil een ijsbaan in Noord AMSTERDAM - Er moet volgens de PvdA een nieuwe ijsbaan komen in Noord,vlakbij het toekomstige metrostation Buikslotermeerplein.De overdekte ijsbaan zal een multifunctioneel karakter krijgen. Het gebouw moet naast een 400 meter lange ijsbaan onderdak bieden aan een zwembad, een sporthal en bedrijven. De Jaap Edenbaan kan de grote hoeveelheid bezoekers, zowel recreanten als wedstrijdschaatsers, niet meer aan." (emailliste skate: Hans Wilbrink)
Caroline van Staaveren

05-04-2004 door Ernst Berends
400 m baan op NH3/CO2

In 1961 bouwde Grasso de eerste 400 m kunstijsbaan van Nederland, de Jaap Eden baan in Amsterdam.
Dat was toen de derde 400 m baan ter wereld en de eerste met verdampende ammoniak in de baanpijpen! Deze techniek is daarna door de andere koeltechnische installateurs wereldwijd toegepast.
Ammoniak is en blijft nu eenmaal het meest energiezuinige koudemiddel!
Het is in Nederland echter wettelijk niet meer toegestaan om bij overdekte banen ammoniak in de baanpijpen te gebruiken. (CPR 13-2)
Ook de niet – en semi overdekte 400 m banen komen, gezien de NH3 - inhouden van 7 à 10 ton , steeds meer op de tocht te staan vanwege de verscherpte milieu – en veiligheidseisen na de rampen zoals in Enschede en Volendam.
Een indirekt koelsysteem is dan onvermijdelijk, daarbij wordt er een zg koudedrager (bv glycol en pekel) door de baanpijpen gepompt. Dit kost echter al snel zo’n 20 % meer energie, bovendien treden er altijd temperatuur-verschillen op tussen de in - en uittredende koudedrager terwijl bij verdampende ammoniak er overal in de baan dezelfde druk/temperatuur heerst resulterend in een betere en homogenere ijskwaliteit.

Als echter de natuurlijke stof kooldioxyde ( CO2 ) als koudedrager toegepast wordt is het energieverbruik maar ca 8 % meer dan bij NH3 direct. Omdat de rondgepompte CO2 ook gedeeltelijk verdampt is de temperatuur in de baanpijpen overal gelijk en het ijs is dus van “NH3 kwaliteit”.
De drukken in de pijpen zijn beduidend hoger dan bij toepassing van NH3 en glycol/pekel, vandaar dat pijpen van staal of van een speciale kunststof een voorwaarde zijn. Direkte NH3 banen zijn reeds voorzien van stalen pijpen en dus meestal te hergebruiken voor CO2 toepassing (na afpersproef).

IJsbaan Kennermerland te Haarlem wordt deze zomer uitgebreid met een ijshockey-/kunstrijbaan ( 60 x 30 m ) met CO2 in de baanpijpen. Bovendien zal (na uit te voeren afpersproef) ook de bestaande 400 m baan omgebouwd worden voor CO2 toepassing. Overkapping is dan de volgende stap.
De huidige NH3 installatie met Grasso zuigercompressoren wordt uitgebreid tot 2400 kW. Na de ombouw zal de NH3 inhoud met ca 75 % gereduceerd zijn.
Dit wordt de eerste CO2 ijsbaan in Nederland en de eerste 400 m baan ter wereld met deze koudedrager ! Deze baan zal zeker een voorbeeldfunctie gaan krijgen in de schaatswereld!

Na ruim 40 jaar dus weer een wereldprimeur in Nederland op 400 m kunstijsbanen gebied !

Last time refreshed on 26-05-2003 © from '99 Caroline van Staaveren
Articles on Speedskating
Back to homepage