NOEME WILLEM
VISSER Wie en Waarom

Liturgie LITURGIEK Liturgiek TVG Liturgiegeschiedenis Joods Vroeg Christelijk Oosters Orthodox Westers Katholiek Protestants

HYMNOLOGIE Geschiedenis van de Hymnodie Oud Joodse Hymnodie Vroeg Christelijke Hymnodie Griekse Hymnodie tot 900AD Latijnse Hymnodie Lutherse Hymnodie Calvinistische (Franse) Psalmodie Nederlandse Gemeentezang na de Reformatie Engelse Hymnodie Muziekgeschiedenis Kunstgeschiedenis Prehistorie, Oudheid en Vroege Middeleeuwen Middeleeuwen Renaissance Barok en Rococo Negentiende Eeuw Twintigste Eeuw

De Heks (de Waarzegger, het medium) van Endor

1 Samuel 28:4-25. Korte samenvatting:
Een medium dat geraadpleegd wordt door koning Saul in zijn wanhoop als hij verlaten is door Yhwh, en de gebruikelijke manieren om God te raadplegen falen (dromen, urim en tumim, en profeten). Na de dood en begrafenis van Samuel, vergezeld van de gebruikelijke rouw ceremonies in Ramah, had Saul alle waarzeggers en bedrijvers van hekserij uit het land verbannen. Maar de Filistijnen verzamelden een legermacht en sloegen hun kamp op in Shunem, en Saul sloeg zijn kamp op te Gilboa om hen het hoofd te bieden. De koning van Israel was ontzet door het aantal van zijn tegenstander, probeerde Yhwh te raadplegen maar ontving geen antwoord. In deze benarde situatie vraagt hij om een vrouw , "die een talisman heeft" (Smith, "Samuel," p. 240) waarmee doden opgeroepen kunnen worden en krijgt te horen dat er één in Endor verblijft. Vermomd gaat Saul 's nachts naar haar verblijfplaats en verzoekt haar degene die hij zal noemen op te roepen. Het medium (de heks) ruikt onraad en weigert mee te werken vanwege de door de koning in het vooruitzicht gestelde straf. Als zij ervan verzekerd is zij niets te duchten heeft roept ze op Sauls verzoek Samuel op. Als zij Samuel ziet roept zij met luider stem uit en beschuldigt de koning, die zij herkent, ervan haar bedrogen te hebben. Saul stelt haar gerust en doet haar hem vertellen wat ze gezien heeft. Ze zag "een god ["elohim"] die oprees uit de aarde"; "een oude man . . . gehuld in een mantel." Saul knielt neer voor de (onzichtbare) geest. Samuel klaagt gestoord te zijn maar Saul voert het extreme gevaar aan waarin hij verkeert en zijn hulpeloosheid nu Yhwh hem verlaten heeft. Samuel weigert echter raad te geven maar kondigt de spoedige val aan van de koning en zijn dynastie. Saul valt flauw, gedeeltelijk vanwege lichamelijke uitputting door ondervoeding. Het medium (de heks) probeert hem te troosten en bied haar gastvrijheid aan. Saul weigert eerst maar geeft na herhaald aandringen van de vrouw en zij dienaren toe. Hij eet en gaat zijn lot tegemoet..

-In de Rabbijnse Commentaren:
De bijbel vertelt de naam van de vrouw niet, de rabbijnsel Midrash houdt het erop dat ze Zephaniah was, de moeder van Abner (Yal?, Sam. 140, uit Pir?e R. El.). Dat een bovennatuurlijke verschijning beschreven wordt, wordt afgeleid uit de herhaalde nadruk gelegd op de mededeling dat Samuel gestorven was en begraven was (I Sam. xxv. 1, xxviii. 3), daardoor kan geen geloof gehecht worden aan de bewering dat Samuel nog leefde (Tosef., So?ah, xi. 5). Verder werd hij opgeroepen tijdens de eerste twaalf maanden na zijn dood, in de periode waarin, volgens de Rabbis, de geest nog in de buurt van het lichaam zweeft (Shab. 152b). In verband met de gebeurtenissen in het verhaal hebben de Rabbis de theorie ontwikkeld dat het medium de geest ziet maar zijn spraak niet kan horen, terwijl de persoon die om de verschijning gevraagd had de stem hoort, maar niet ziet; omstanders horen noch zien (Yal?., l.c.; Reda? en RaLBaG's commentaren). De uitroep van de vrouw bij het zien van Samuel zien de Rabbis als gevolg van zijn ongebruikelijke houding bij het verschijnen, niet horizontaal, zoals verwacht wer, maar vertikaal (verg. LXX. in vers 14).

-(Historisch) Kritische benadering:
Het verhaal werpt licht op het heersende geloof van het primitieve Israel betreffende de mogelijkheid om doden op te roepen en hen te raadplegen. Er wordt getwijfeld aan de historische betrouwbaarheid van dit verslag. Sommigen pogen het verhaal op de ervaren werkelijkheid te doen lijken door aan te nemen dat de vrouw de koning, vermoeid en opgewonden, voor de gek hield. Anderen wijzen erop dat dezen de pointe missen: De scene is in feite een satire op Koning Saul,en het oproepen van de dode komt slechts terloops voor. Hij, de vernietiger van de mediums (heksen), verlaten doorYhwh, gaat zelf naar een medium (heks) maar komt van een koude kermis thuis. Samuel weigert hulp en bevestigt wat Saul al voorzag in zijn angst (Grüneisen, "Der Ahnenkultus und die Urreligion Israels," pp. 152-154, Halle, 1900). De opgeroepen geest werd wel geïnterpreteerd als de geest waardoor de heks bezeten was, maar dit lijkt geen oude opvatting te zijn.

-Enige toelichting:
Het verhaal van de Heks van Endor die de geest van Samuel oproept staat in 1 Samuel 28:7-20 en is het enige bijbelse verslag van contact met een overledene. Saul had zichzelf beroofd van elke legitieme geestelijke informatie door zijn eigen ongehoorzaamheid en rebellie, en zocht ten einde raad de hulp van een heks (een medium) terwijl hij eerder hen verbannen had uit het land. De Wet stond niet toe gebruik te maken van heksen, mediums en spiritisten om de werkelijkheid naar je hand te zetten (Deuteronomium 18:11). Israel moest niet door omgang met bedrijvers van magie verontreinigd worden (Leviticus 19:31). Dat de Koning tot deze diepte verviel geeft aan hoe wanhopig hij was toen hij als gevolg van zjn eigenzinnigheid zich bewogen had buiten de kring van Gods genade.

Deut 18:9-12 9 Wanneer u in het land komt dat de HEER, uw God, u geven zal, mag u de verfoeilijke praktijken van de volken daar niet navolgen. 10 Er mag bij u geen plaats zijn voor mensen die hun zoon of dochter als offer verbranden, en evenmin voor waarzeggers, wolkenschouwers, wichelaars, tovenaars, 11 bezweerders, en voor hen die geesten raadplegen of doden oproepen. 12 Want de HEER verafschuwt mensen die zulke dingen doen, en om die verfoeilijke praktijken verdrijft hij deze volken voor u.

Leviticus 19:31 31 Raadpleeg geen geesten en schimmen van doden. Wie zich tot hen wendt, verontreinigt zichzelf. Ik ben deHEER, jullie God.

De passage geeft geen aanleiding te geloven dat het iemand anders is dan Samuel, die door het medium beschreven wordt als "een oude man die een mantel draagt" (v. 14).

De mantel wekt bij sommigen bevreemding omdat geesten geen kleren zouden hebben. In verslagen van dergelijke ervaringen is echter meestal sprake van herkenbare kleding. Wellicht is die beeldvorming (in dit geval van Godswege) er opdat de levende de geest zal herkennen. De boodschap die Samuel aan Saul gaf was bleek juist tot in details. Saul krijgt bericht over zijn komende nederlaag en dood.

Sommige uitleggers stellen dat het niet echt mogelijk is dat heksen of mediums met de doden spreken, maar dat God deze ene uitzondering toestond. Want, zeggen ze, als iemand sterft gaat zijn ziel naar hemel of hel, afhankelijk van of ze wel of niet in Christus geloofden (Matteus 25:46: 46 Hun staat een eeuwige bestraffing te wachten, de rechtvaardigen daarentegen het eeuwige leven.' ). Er is geen aanleiding, zeggen die uitleggers, om te geloven dat overledenen hemel of hel kunnen verlaten (vergelijk echter de gelijkenis van de arme Lazarus, Lukas 16: 19-31), om contact te hebben met levende familieleden. Zulke uitleggers zien in verhalen over zulk contact demonisch bedrog (2 Corinthians 11:14-15) Ze zeggen dat dit ook geen wonder is, want niemand minder dan Satan vermomt zich als een engel van het licht en dat het dus voor de hand ligt dat ook zijn dienaren zich voordoen als dienaren van de gerechtigheid. Maar ze zullen krijgen wat ze verdienen.).

De Wet zei dat zulke praktijken hem een gruwel waren en dat wie zulke dingen in Israel deed ter dood gebracht moest worden
(Leviticus 20:27 27 Een man of een vrouw die geesten of schimmen van doden laat spreken, moet ter dood gebracht worden. Zulke mensen moeten worden gestenigd en hebben hun dood aan zichzelf te wijten."')
(Deuteronomium 18:10-12 10 Er mag bij u geen plaats zijn voor mensen die hun zoon of dochter als offer verbranden, en evenmin voor waarzeggers, wolkenschouwers, wichelaars, tovenaars, 11 bezweerders, en voor hen die geesten raadplegen of doden oproepen. 12 Want de HEER verafschuwt mensen die zulke dingen doen, en om die verfoeilijke praktijken verdrijft hij deze volken voor u.)
Spiritisme wordt dan ook vaak gezien als ingaan op de verleidingen van het kwaad: (1 Peter 5:8") Wees waakzaam, wees op uw hoede, want uw vijand, de duivel, zwerft rond als een brullende leeuw, op zoek naar een prooi."

De kwalijke kant van het oproepen van doden en magie in het algemeen is niet dat er contact is met geesten, maar dat je geesten voor je karretje wilt spannen om zelf iets te bereiken of te verwezenlijken. Het ervaren van dromen, visioenen etc. op zich is niet kwalijk, het oproepen ervan om erover te beschikken wél.